صنعت چاپ | تاریخچه | انواع چاپ | کاربرد
صنعت چاپ یکی از قدیمیترین و در عین حال مدرن ترین صنایع دنیاست که نقش مهمی در انتقال اطلاعات، تبلیغات، بستهبندی محصولات و حتی هنر دارد. شاید کمتر کسی از شما به تاثیر صنعت چاپ در زندگی ما فکر کرده باشد از چاپ کتاب و روزنامه گرفته تا بستهبندی مواد غذایی و چاپ تبلیغات دیجیتال، همه و همه به نوعی با صنعت چاپ مرتبط هستند. بیایید در ابتدا به یک سوال ظاهراً ساده و در عین حال مهم پاسخ بدهیم: صنعت چاپ چیست؟
صنعت چاپ چیست؟
چاپ در لغت به معنی فشردن یک سطح روی سطح دیگر است تا اطلاعات یا طرح موردنظر بهصورت دقیق و یکنواخت منتقل شود. بر اساس همین تعریف میتوانیم بگیم که صنعت چاپ به مجموعهای از فرآیندها و فناوریها گفته میشود که برای انتقال متن، تصویر یا طرح روی سطوح مختلفی مانند کاغذ، پلاستیک، فلز، پارچه و شیشه به کار میرود.
امروزه صنعت چاپ تنها به چاپ کتاب و روزنامه محدود نمیشود و نقش مهمی در حوزههایی مانند بستهبندی، تبلیغات، برندینگ و حتی صنایع پیشرفته مانند پزشکی و الکترونیک دارد. بسیاری از شرکتها و تولیدکنندگان از چاپ برای نمایش مشخصات محصول، درج لوگو و ایجاد هویت بصری برند خود استفاده میکنند، به همین دلیل چاپ به یکی از بخشهای کلیدی زنجیره تولید و بازاریابی تبدیل شده است.
تاریخچه صنعت چاپ
نخستین سیستم چاپ مکانیزه در قرن پانزدهم میلادی توسط یوهانس گوتنبرگ در آلمان معرفی شد. او با اختراع دستگاه چاپ حروف متحرک، امکان تکثیر انبوه کتابها را فراهم کرد و به همین دلیل از او بهعنوان بنیانگذار صنعت چاپ مدرن یاد میشود. جالبه بدانید که اولین کتابی که با دستگاه گوتنبرگ چاپ شد، انجیل گوتنبرگ بود که حدود سال ۱۴۵۵ میلادی منتشر شد. این کتاب نقطه عطفی در تاریخ نشر و انتقال دانش محسوب میشود و باعث گسترش سواد و علم در اروپا و جهان شد.
تاریخچه صنعت چاپ در ایران
ورود صنعت چاپ به ایران به اوایل قرن نوزدهم میلادی و دوران فتحعلیشاه قاجار بازمیگردد. نخستین دستگاه چاپ سربی در حدود سال 1195 هجری شمسی (1817میلادی) به دستور عباسمیرزا به شهر تبریز وارد شد. این دستگاه از طریق روسیه به ایران منتقل شد و هدف اصلی آن، آشنایی ایرانیان با علوم و دانش جدید غربی و توسعه فرهنگی کشور بود.
اولین کتاب و روزنامه چاپشده در ایران
نخستین کتاب چاپی در ایران، کتاب فتح نامه یا جهادیه (در برخی منابع متفاوت ذکر شده) است که در تبریز و با چاپ سربی منتشر شد. این اثر آغازگر نشر چاپی در ایران بود و نقش مهمی در گسترش کتاب و مطبوعات داشت. جالبه بدانید اولین کتاب تصویری(مصوری) هم که در ایران چاپ شد، کتاب لیلی و مجنون بود که در سال 1221 هجری شمسی منتشر شد. این کتاب شامل چهار تصویر چاپی بود که با مرکب چاپ شده و سپس طبق رسم آن دوره بهصورت دستی رنگآمیزی شده بودند. این اثر را میتوان یکی از اولین نمونههای ترکیب هنر تصویرگری و چاپ در ایران دانست.
اولین روزنامه کشور هم بنام شرف در اول محرم سال 1261 هجری شمسی چاپ شد. بعد از آن روزنامه شرافت منتشر شد.
جالبه بدانید از روزنامه شرف در مجموع 87 شماره از این روزنامه بهصورت مصور در طی 9 سال زیر چاپ رفت.
پدر صنعت چاپ ایران
مرتضی نوریانی یکی از چهرههای تأثیرگذار و پیشگام صنعت چاپ در ایران بود که نقش مهمی در صنعتیسازی و توسعه چاپ مدرن در کشور ایفا کرد. او با راهاندازی واحدهای پیشرفته چاپ و وارد کردن فناوریها و ماشینآلات نوین، توانست صنعت چاپ ایران را از شکل سنتی به یک صنعت سازمانیافته و صنعتی تبدیل کند. فعالیتهای نوریانی موجب کاهش وابستگی کشور به چاپ خارجی، توسعه نشر و بستهبندی و ایجاد اشتغال در این حوزه شد و به همین دلیل از او بهعنوان پدر صنعت نوین چاپ ایران یاد میشود.
انواع روش های چاپ
بعد از چاپ گوتنبرگ، روشهای چاپ افست، فلکسو، دیجیتال و سهبعدی به وجود آمدند و صنعت چاپ را به یکی از صنایع کلیدی جهان تبدیل کردند. در ادامه ما انواع این روش های چاپ بصورت مختصر برای شما عزیزان شرح دادیم که چکیده آن را میتوانید در این جدول ببینید.
| روش چاپ | کاربرد اصلی | مزایا | معایب |
|---|---|---|---|
| چاپ افست | کتاب، مجله، بروشور، کاتالوگ | کیفیت رنگ بالا، مناسب تیراژ بالا، هزینه پایین در چاپ انبوه | هزینه اولیه بالا، زمان آمادهسازی طولانی، برای تیراژ کم به صرفه نیست |
| چاپ دیجیتال | کارت ویزیت، پوستر، چاپ شخصیسازی شده | مناسب تیراژ کم، آمادهسازی سریع، قابلیت شخصیسازی | کیفیت در تیراژ بالا کمتر از افست، هزینه واحد بالاتر در چاپ انبوه |
| چاپ فلکسو | بستهبندی پلاستیک، لیبل، نایلون | مناسب چاپ روی سطوح متنوع، سرعت بالا، هزینه مناسب برای بستهبندی | کیفیت تصویر کمتر از افست، برای جزئیات ظریف محدودیت دارد |
| چاپ سیلک اسکرین | پارچه، شیشه، فلز، سطوح خاص | مناسب سطوح غیرمسطح، امکان چاپ رنگهای غلیظ، دوام بالا | سرعت پایین، مناسب تیراژ کم تا متوسط، هزینه بالا برای قالب |
| چاپ سهبعدی | نمونهسازی صنعتی، پزشکی، قطعات خاص | امکان تولید طرحهای پیچیده، شخصیسازی بالا، بدون نیاز به قالب | سرعت پایین، هزینه مواد اولیه بالا، مناسب تولید انبوه نیست |
1. چاپ افست (Offset Printing)
چاپ افست یکی از رایجترین روشها در صنعت چاپ است که برای چاپ کتاب، مجله، بروشور و کاتالوگ استفاده میشود. این روش کیفیت بسیار بالا و هزینه مناسب در تیراژ بالا دارد. با وجود تنوع دستگاه های افست، این روش بسیار انعطافپذیر است و امکان چاپ از یک رنگ تا چهار رنگ (CMYK) را فراهم میکند. با این حال، تولید پلیت و آمادهسازی مراحل چاپ هزینه بر است، بنابراین اگر تیراژ چاپ کم باشد، این روش اقتصادی نخواهد بود و گزینههای دیگری مانند چاپ دیجیتال مناسب تر خواهند بود.
فرآیند چاپ افست
فرآیند چاپ افست معمولاً در چند مرحله انجام میشود.
- ابتدا طرح موردنظر روی پلیتهای فلزی منتقل میشود
- سپس این طرح بهصورت غیرمستقیم روی سطح واسط (معمولاً لاستیک یا پلاستیک) قرار میگیرد
- در نهایت همراه با جوهر، بر روی کاغذ یا مقوا چاپ میشود.
به دلیل همین انتقال غیرمستقیم، این روش به نام چاپ افست شناخته میشود.
2. چاپ دیجیتال (Digital Printing)
چاپ دیجیتال یکی از مدرنترین روشهای چاپ است که به جای جوهرهای سنتی از تونر یا جوهر مخصوص دیجیتال استفاده میکند. این روش به شما این امکان را میدهد که مستقیماً از فایلهای PDF یا تصاویر دیجیتال چاپ بگیرید، بدون نیاز به زینک یا قالب چاپی.
چاپ دیجیتال بیشتر در چاپ کارت ویزیت، بنر، پوستر، چاپ عکس و چاپ شخصیسازی شده استفاده می شود. این نوع چاپ در تیراژ کم و شخصیسازی شده یک انتخاب ایده آل محسوب میشه است ولی بهتره بدانید که برای چاپ بیش از حدود 1000 نسخه، اقتصادی نیست.
3. چاپ فلکسو (Flexographic Printing)
چاپ فلکسو یکی از روشهای رایج در صنعت چاپ است که بیشتر برای بستهبندی، لیبلها، نایلون و فیلمهای پلاستیکی استفاده میشود. در این روش از صفحههای چاپ انعطافپذیر و جوهرهای سریعخشک شونده بهره میبرند تا تصویر یا متن روی سطوح مختلف منتقل شود. چاپ فلکسو به دلیل سرعت بالا و توانایی چاپ روی سطوح متنوع، بهویژه در صنایع بستهبندی مواد غذایی و محصولات مصرفی، کاربرد گستردهای دارد.
ویژگی مهم چاپ فلکسو، انعطافپذیری و سازگاری با تیراژهای متوسط تا بالا است. این روش امکان چاپ رنگهای متنوع و تولید سریع را فراهم میکند، اما برای جزئیات ظریف و تصویرسازی با کیفیت بالا محدودیت دارد. به همین دلیل، برای بستهبندیهای ساده و سریع بسیار مناسب است، اما در چاپهای دقیق و هنری، روشهایی مانند افست یا دیجیتال ترجیح داده میشوند.
4. چاپ اسکرین (Screen Printing)
چاپ اسکرین که به چاپ صفحهای نیز معروف است، از اوایل قرن بیستم بهعنوان یکی از روشهای پرکاربرد در چاپ صنعتی معرفی شد. این روش برای چاپ روی پارچه، شیشه، چوب و سایر سطوح خاص مناسب است و انعطاف بالایی در انتخاب متریال دارد.
فرآیند چاپ اسکرین به این صورت انجام میشود که ابتدا تصویر موردنظر روی یک صفحه مشبک منتقل میشود و سپس نواحی غیرتصویری با لایهای محافظ پوشانده میشوند. جوهر از طریق این مشبک روی سطح موردنظر فشرده و منتقل میشود تا طرح چاپ شود. به این ترتیب، چاپ اسکرین امکان چاپ رنگهای غلیظ و دوام بالای طرحها را فراهم میکند و برای تیراژ کم تا متوسط بسیار مناسب است.
5. چاپ سه بعدی (3D Printing)
چاپ سه بعدی یکی از پیشرفتهترین روشهای چاپ است که به جای انتقال طرح روی سطح، اشیاء را لایه به لایه و مستقیماً از فایل دیجیتال میسازد. این روش در صنایع مختلف مانند نمونهسازی صنعتی، پزشکی، جواهرسازی و تولید قطعات خاص کاربرد دارد و امکان تولید طرحهای پیچیده و شخصیسازیشده را بدون نیاز به قالب یا پلیت فراهم میکند. اگرچه چاپ سهبعدی سرعت کمتری نسبت به روشهای سنتی دارد و هزینه مواد اولیه بالاتر است، اما برای تولیدات کوچک و منحصر به فرد، طراحی نمونه و تولید سریع بسیار مناسب است.
6. چاپ شرینک اسلیو (Shrink Sleeve Printing)
چاپ شرینک اسلیو یکی از روشهای مدرن بسته بندی است که امکان پوشش کامل سطح ظرف را فراهم میکند. در این روش، طرح ابتدا روی یک فیلم پلاستیکی قابل چاپ منتقل میشود و سپس لیبلها به صورت دستی یا با استفاده از ماشینآلات روی ظروف محصول قرار میگیرند. پس از آن، با کمک بخار یا هوای داغ، لیبل به طور کامل به دور ظرف جمع شده و فرم نهایی خود را میگیرد.
این روش بیشتر در بستهبندی محصولات بهداشتی مانند شامپو، مواد شوینده و نوشیدنیها کاربرد دارد و به دلیل امکان چاپ تمامرنگ و جلوه سهبعدی، محصول را جذاب و قابل توجه میکند. با این حال، چاپ شرینک اسلیو نیازمند ماشینآلات تخصصی است و برای تیراژهای کم، هزینه بالایی دارد، بنابراین بیشتر برای تولیدات متوسط و بزرگ اقتصادی و مناسب است.
7. چاپ متالایز
چاپ متالایز یکی از جذابترین و ویژهترین روشهای چاپ است که جلوهای لوکس و چشمنواز به محصولات میبخشد. این روش بیشتر در بستهبندی محصولات شیک و برندهای معتبر کاربرد دارد و امکان تولید کالاهایی با ظاهر خاص و منحصربهفرد را فراهم میکند. علاوه بر بستهبندی، چاپ متالایز در طراحی داخلی، دکوراسیون و تزئین محیط نیز استفاده میشود.
محصولاتی مانند لوازم آرایشی، محصولات بهداشتی و اقلام فانتزی از جمله مواردی هستند که میتوان با چاپ متالایز آنها را جذابتر کرد. برای انجام این نوع چاپ، استفاده از مراکز معتبر چاپ حرفهای اهمیت زیادی دارد تا کیفیت رنگ و جلوه فلزی بهدرستی منتقل شود.
8. چاپ استنسیل (Stencil Printing)
چاپ استنسیل یکی از روشهای ساده و کاربردی چاپ است که با استفاده از ماسک یا قالب بریده شده، تصویر یا متن را روی سطح موردنظر منتقل میکند. در این روش، نواحی خالی قالب اجازه عبور جوهر یا رنگ را میدهند و طرح دقیق روی سطح چاپ میشود. این روش برای چاپ روی کاغذ، پارچه، دیوار و سطوح غیرمسطح مناسب است و به دلیل سادگی، هزینه اجرای آن پایین و در دسترس است.
چاپ استنسیل برای تولیدات تیراژ کم تا متوسط بسیار مناسب است و بیشتر در تابلوها، کارگاههای آموزشی، صنایع دستی و تبلیغات محیطی کاربرد دارد. با وجود محدودیت در جزئیات ظریف، این روش به دلیل سرعت و سهولت استفاده، گزینهای ایدهآل برای چاپ سریع و مقرونبهصرفه محسوب میشود.
9. چاپ لترپرس (Letterpress Printing)
چاپ لترپرس یکی از قدیمیترین و سنتیترین روشهای چاپ در جهان است که تاریخچه استفاده از آن به حدود پنج قرن پیش بازمیگردد. در این روش، طرح موردنظر بهصورت برجسته روی چوب یا فلز کندهکاری میشود و سپس با مرکب آغشته شده و روی سطح موردنظر فشرده میگردد تا تصویر منتقل شود.
چاپ لترپرس عمدتاً برای چاپ روی کاغذ کاربرد داشته و به دلیل فرآیند زمانبر و سرعت پایین، امروزه در تولیدات صنعتی استفاده نمیشود. با این حال، به دلیل جلوه برجسته و حس لمس منحصربهفرد، هنوز در کارت ویزیتهای لوکس، دعوتنامهها و بستهبندیهای خاص مورد توجه هنرمندان و طراحان است.
کاربردهای صنعت چاپ
صنعت چاپ یک صنعت مادر محسوب میشود، زیرا بسیاری از صنایع دیگر مانند تبلیغات، بستهبندی، نشر و تجارت الکترونیک به آن وابسته هستند. این صنعت اشتغال زایی بالایی دارد و نقش مهمی در توسعه برندها و افزایش فروش محصولات ایفا میکند. صنعت چاپ در بسیاری از حوزهها کاربرد دارد، از جمله
- چاپ کتاب، روزنامه و مجلات
- تبلیغات و بازاریابی
- بستهبندی محصولات
- چاپ صنعتی و الکترونیک
- چاپ پارچه و پوشاک
مواد اولیه شیمیایی مورد استفاده در صنعت چاپ
۱. جوهرها (Inks)
جوهرها مهمترین مواد شیمیایی در چاپ هستند و بسته به نوع چاپ، انواع مختلفی دارند. برای چاپ افست معمولاً از جوهرهای پایه روغنی یا UV استفاده میشود، در چاپ دیجیتال از جوهرهای جوهرافشان یا تونر بهره میگیرند و در چاپ فلکسو جوهرهای پایه آب یا حلال کاربرد دارند. جوهرهای فلزی و متالایز جلوه لوکس و براق ایجاد میکنند و در چاپ سهبعدی نیز پلیمرها و رزینهای مخصوص، به جای جوهر، برای تولید اشیاء استفاده میشوند.
۲. حلالها و رقیقکنندهها (Solvents & Thinners)
حلالها نقش حیاتی در کنترل غلظت جوهر و تسهیل فرآیند چاپ دارند. الکل ایزوپروپیل (IPA) در چاپ افست برای تمیز کردن و تثبیت چاپ استفاده میشود، تینرهای مخصوص جوهر فلکسو و افست غلظت جوهر را متعادل میکنند و حلالهای UV در چاپ دیجیتال و متالایز، خشک شدن سریع جوهر را ممکن میسازند.
۳. پوششها و لایههای محافظ (Coatings & Varnishes)
پوششها و لاکها برای افزایش دوام و جلوه چاپ کاربرد دارند. استفاده از وارنیش یا لاک معمولی، سطح چاپ را براق و مقاوم میکند، لاک UV برای محافظت و جلوه خاص چاپ متالایز و بستهبندیهای لوکس کاربرد دارد و لایههای محافظ حرارتی مخصوص چاپ شرینک اسلیو، از آسیبهای حرارتی جلوگیری میکنند.
۴. رزینها و مواد چسبنده (Resins & Binders)
رزینها برای اتصال جوهر به سطح و ایجاد یک لایه پایدار روی محصول به کار میروند. رزینهای آکریلیک، آلکیدی و پلی یورتان در جوهرهای افست و فلکسو استفاده میشوند و باعث میشوند رنگ به سطح بچسبد و در برابر سایش و رطوبت مقاوم باشد.
۵. مواد فعال و افزودنیها (Additives)
مواد افزودنی، کیفیت چاپ را بهبود میبخشند و ویژگیهای خاصی به محصول میدهند. تثبیتکنندههای UV از رنگ در برابر نور محافظت میکنند، روانکنندهها و ضدحبابها از ایجاد ایرادات در چاپ دیجیتال و افست جلوگیری میکنند و مواد متالیک یا فلورسنت جلوه ویژه و جذابیت بصری به محصول اضافه میکنند.
۶. مواد پایه و فیلمها (Substrates & Films)
مواد پایه و سطح چاپ، نقش مهمی در کیفیت نهایی چاپ دارند. کاغذهای مخصوص چاپ افست و دیجیتال، فیلمهای پلاستیکی و شرینک برای بستهبندی، فویلهای فلزی برای چاپ متالایز و پارچه یا سطوح خاص برای چاپ اسکرین از جمله این مواد هستند و انتخاب صحیح آنها باعث چسبندگی بهتر جوهر و جلوه حرفهای محصول میشود.
