هر آنچه که باید در مورد نفتالین بدانید
شاید هنوز یعضی ها یادشان باشه که مادربزرگ هاشون تو وسط لباس های پشمی و فرش ها گلوله های سفید رنگی می گذاشتند تا بید نزند. اگر نمی دانید، باید بگم که آن گلوله های سفید همان نفتالین یا قرص نفتالین است. ما سعی کردیم در این مطلب از نشریه شیمی داکس به زبان ساده به این سوال که نفتالین چیست و چه کاربردی دارد؟ پاسخ دهیم.
بید نوعی پروانه کوچک و قهوهای رنگ است که خودش به پارچه آسیب نمی زند، اما لاروها و کرمهای ریزی که از تخمهایش بیرون میآیند، از الیاف طبیعی مثل پشم و ابریشم تغذیه میکنند و به لباس و فرش آسیب می زنند.
نفتالین چیست؟
نفتالین که با نامهای دیگری مانند آلبوکربن، کافور قیر یا قیر سفید نیز شناخته میشود، یک ماده شیمیایی جامد و سفیدرنگ با بوی تند و نافذ است. این ماده که به صورت گلولههای کوچک در بازار یافت میشود، در دسته هیدروکربنهای آروماتیک قرار گرفته و مولکول آن از دو حلقه بنزن درهم جوش خورده تشکیل شده است. از ویژگیهای بارز نفتالین، خاصیت تصعید آن است؛ یعنی در دمای اتاق مستقیماً از جامد به بخار تبدیل میشود و به همین دلیل بوی مشخص آن به سرعت در فضا پخش میشود.
جالبه بدانید که داستان کشف نفتالین به اوایل قرن نوزدهم بازمیگردد. در سالهای ۱۸۱۹ و ۱۸۲۰، شیمیدانها ماده جامد سفید رنگی را از تقطیر زغالسنگ گزارش کردند. در سال ۱۸۲۱، جان کید دانشمند انگلیسی، این ماده را به طور دقیق تری بررسی کرد و نام نفتالین را برای آن پیشنهاد داد . چند سال بعد، مایکل فارادی، دانشمند سرشناس، فرمول شیمیایی آن را در سال ۱۸۲۶ کشف کرد .
ساختار شیمیایی نفتالین
نفتالین از نظر ساختار شیمیایی یک هیدروکربن آروماتیک چند حلقهای (PAH) است که فرمول مولکولی آن C10H8 میباشد. ساختار آن از دو حلقه بنزن تشکیل شده که یک یال مشترک دارند و به صورت به هم پیوسته و مسطح قرار گرفتهاند. به بیان سادهتر، مولکول نفتالین شبیه دو حلقه ششضلعی است که کنار هم چسبیدهاند و در محل اتصال، دو اتم کربن بین دو حلقه مشترک است. این ساختار به هم فشرده و مسطح باعث پایداری بالای نفتالین و خاصیت آروماتیکی آن میشود.
| نوع مشخصات | ویژگی ها |
|---|---|
| فرمول شیمیایی | C10H8 |
| جرم مولی | 128.17 g/mol |
| شکل ظاهری | جامد بلورین سفید / ورقههای براق |
| بو | تند و نافذ (شبیه قطران زغالسنگ) |
| چگالی | 1.14 g/cm³ (در دمای 20 درجه سانتیگراد) |
| نقطه ذوب | 80.2 درجه سانتیگراد |
| نقطه جوش | 218 درجه سانتیگراد |
| نقطه اشتعال | 79 درجه سانتیگراد (بخارات قابل اشتعال) |
| دمای خودگیری | 540 درجه سانتیگراد |
| حلالیت در آب | بسیار کم (حدود 30 mg/L) |
| حلالیت در حلالهای آلی | محلول در بنزن، اتر، الکل داغ و تولوئن |
| خاصیت فیزیکی بارز | تصعید میشود (تبدیل جامد به بخار در دمای محیط) |
| فشار بخار | 0.08 mmHg (در دمای 25 درجه سانتیگراد) |
| ساختار مولکولی | دو حلقه بنزنی به هم پیوسته (آروماتیک) |
کاربرد نفتالین
کاربردهای نفتالین به دو دسته خانگی و صنعتی تقسیم می شود. کاربردهای خانگی نفتالین شناخته شده تر هست ولی شاید برایتان جالب باشد که بدانید عمده نفتالین تولید شده در جهان، صرف مصارف صنعتی میشود.
کاربرد خانگی نفتالین (سنتی)
گفتیم نفتالین کاربردهای زیادی در خانه دارد که یکی از قدیمیترین و شناختهشده ترین کاربرد نفتالین، محافظت از الیاف طبیعی مانند پشم، ابریشم و خز در برابر بید و سایر حشرات است . بخار نفتالین برای لارو پروانه ها و بیدها کشنده است.
از نفتالین در توالت هم استفاده می شود. بسیاری از افراد از نفتالین برای خوشبو کردن فضای توالت و دور کردن حشراتی مثل سوسک و مورچه استفاده میکنند . جالبه این را هم بگم که خاصیت حشرهکشی آن به طور تصادفی و وقتی یک قرص نفتالین از روی میز داروخانهای به زمین افتاد و باعث مرگ چند سوسک شد، کشف شد.
روش استفاده از نفتالین برای لباس
اگر قصد استفاده از نفتالین در خانه را دارید، باید بدانید که نحوه مصرف آن به اندازه خود ماده مهم است. هرگز نفتالین را به صورت مستقیم روی لباسها قرار ندهید، زیرا تماس مستقیم با الیاف میتواند به پارچه آسیب بزند. بهتر است قرصها را داخل یک کیسه پارچهای نازک یا دستمال بریزید و سپس لای لباسها بگذارید. همچنین نفتالین باید حتماً در محیطهای کاملاً بسته مانند کمد، صندوق یا چمدان استفاده شود تا بخار آن متمرکز بماند و اثر ضدبیدی مطلوبی داشته باشد.
در مصرف نفتالین زیادهروی نکنید؛ برای یک کمد متوسط، ۲ تا ۳ قرص کاملاً کافی است و استفاده بیش از حد نه تنها مفید نیست، بلکه خطرناک خواهد بود. بعد از خارج کردن لباسها از کمد، هرگز آنها را بلافاصله نپوشید. لباسهایی که در مجاورت نفتالین بودهاند را حتماً چند ساعت در فضای باز قرار دهید تا بوی آن کاملاً از بین برود و سپس آنها را بشویید و استفاده کنید.
روش استفاده از نفتالین برای توالت
در این روش معمولاً یک یا دو قرص نفتالین را در گوشهای از توالت، پشت کاسه یا داخل سطل زباله قرار میدهند تا با تصعید شدن و پخش بخار خود، فضا را معطر کرده و حشرات را فراری دهد. با این حال، باید توجه داشت که این کار به دلیل سمی بودن بخار نفتالین و قرار گرفتن افراد در معرض آن، به خصوص در محیطهای کوچک و بدون تهویه، میتواند برای سلامت خطرناک باشد و توصیه میشود از جایگزینهای ایمنتر استفاده شود.
کاربردهای صنعتی نفتالین
- تولید انیدرید فتالیک: بزرگترین کاربرد صنعتی نفتالین، تبدیل آن به انیدرید فتالیک است که ماده اولیه برای ساخت پلاستیکها، رزینهای آلکیدی (مورد استفاده در رنگ و لاک) و نرمکنندهها است .
- تولید مواد شیمیایی: از آن برای ساخت مواد واسطه مانند نفتالین سولفونیک اسید استفاده میشود که خود در تولید رنگها، مواد دارویی و افزودنیهای لاستیک کاربرد دارد .
- صنعت بتن: مشتقات نفتالین مانند نفتالین سولفوناته فرمالدهید(SNF) به عنوان فوق روانکننده بتن به کار میروند. این مواد باعث کاهش مصرف آب و افزایش مقاومت بتن میشوند .
- حلال ها: ترکیبات حاصل از هیدروژناسیون نفتالین مانند تترالین و دکالین، به عنوان حلال در صنایع مختلف استفاده میشوند .
- داروسازی: برخی داروها مانند پروپرانولول از مشتقات نفتالین ساخته میشوند .
عوارض و مضرات نفتالین
نفتالین مادهای سمی و خطرناک است که بیتوجهی به عوارض آن میتواند پیامدهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. استنشاق بخار نفتالین در فضاهای بسته باعث سردرد، سرگیجه، تهوع و تحریک دستگاه تنفسی میشود و تماس طولانیمدت با آن میتواند به کبد و کلیه ها آسیب جدی وارد کند. خطرناکترین جنبه نفتالین برای کودکان و حیوانات خانگی است؛ بلعیدن حتی یک قرص میتواند مسمومیت شدید و مرگآور ایجاد کند. همچنین افرادی که مبتلا به کمبود آنزیم G6PD هستند، در معرض خطر شدید کم خونی همولیتیک قرار دارند و باید به هیچ وجه در معرض این ماده قرار نگیرند.
شرایط ایمنی و نگهداری (MSDS)
بر اساس برگه اطلاعات ایمنی مواد، نفتالین باید در ظروف دربسته و محکم، دور از نور مستقیم خورشید و رطوبت نگهداری شود. این ماده به شدت آتش زا است و بخارات آن با هوا ترکیب انفجاری تشکیل میدهد، بنابراین باید از هرگونه منبع حرارت، شعله و جرقه دور نگه داشته شود. محل نگهداری نفتالین باید دارای تهویه مناسب باشد و از دسترس کودکان و حیوانات خانگی کاملاً دور باشد. در صورت نشت ماده، هرگز نباید آن را با جاروبرقی جمع کرد زیرا بخارات اشتعال زا ایجاد میکند و بهتر است با ماسک و دستکش مناسب، مواد را جمعآوری و در کیسه دربسته دفع نمود.
نفتالین از چی ساخته می شود؟
نفتالین به طور طبیعی در زغالسنگ و نفت خام وجود دارد و عمدتاً از قطران زغالسنگ استخراج میشود. در فرآیند تولید، زغالسنگ را در غیاب اکسیژن حرارت میدهند تا به مواد مختلف از جمله قطران زغالسنگ تجزیه شود، سپس نفتالین را از این قطران جدا و خالصسازی میکنند. همچنین مقادیر قابل توجهی نفتالین به عنوان محصول جانبی در پالایش نفت خام و از طریق فرآیندهای پتروشیمیایی تولید میشود.
