جلبک چیست و انواع جلبک کدامند؟
جلبک چیست؟
جلبک (Algae) موجودات سادهی آبزی هستند که معمولاً در آبهای شیرین و شور رشد میکنند و توانایی تولید انرژی از نور خورشید از طریق فتوسنتز را دارند. جلبکها میتوانند رنگهای سبز، قرمز یا قهوهای داشته باشند و اندازهشان از میکروسکوپی تا چند متر طول متغیر است. در ضمن بد نیست بدانید که از نظر آرایهشناسی از آغازیان هستند و به علت دارا بودن سبزینه و انجام فعالیتهای فتوسنتزی، از طرف زیستشناسان در زیرگروه گیاهان قرار گرفتهاند.
خواص و فواید جلبک
- تقویت سیستم ایمنی
- کمک به کاهش وزن یا افزایش انرژی
- ضد التهاب و آنتیاکسیدانها
- فواید برای پوست و مو
کاربردهای صنعتی جلبک
جلبک ها علاوه بر خواصی که برای بدن دارند، در برخی صنایع هم مورد استفاده قرار می گیرد که در ادامه این مطلب بیشتر با آن اشنا می شویم.
- استخراج آگار و کاراگینان: جلبکهای قرمز مواد ژلدهندهای مانند آگار و کاراگینان تولید میکنند که در صنایع غذایی، داروسازی و محصولات آرایشی استفاده میشوند.
- تولید آلژینات: جلبکهای قهوهای منبع آلژینات هستند که در تصفیه آب، خوراک حیوانات و بستهبندیهای زیستتجزیهپذیر کاربرد دارد.
- مکملهای غذایی و پروتئینی: جلبکهای آبی-سبز مثل اسپیرولینا و کلرلا به عنوان منبع پروتئین و ویتامین در تولید مکملهای غذایی و محصولات سلامت محور استفاده میشوند.
- صنایع آرایشی و بهداشتی: جلبکها به دلیل آنتیاکسیدانها و مواد مغذی، در کرمها، ماسکها و محصولات مراقبت از پوست کاربرد دارند.
- کشاورزی و کود زیستی: جلبکها میتوانند به عنوان کود طبیعی یا تقویتکننده خاک استفاده شوند و رشد گیاهان را بهبود دهند.
انواع جلبک
۱. جلبکهای سبز
جلبکهای سبز معمولاً در آبهای شیرین و گاهی در خاک مرطوب زندگی میکنند. رنگ سبز آنها به دلیل وجود کلروفیل a و b است. این جلبکها میتوانند به صورت تکسلولی یا چندسلولی باشند و برخی از آنها شبیه گیاهان کوچک به نظر میرسند. بسیاری از جلبکهای سبز، مانند Chlorella، منبع غذایی غنی از پروتئین و ویتامینها هستند و در صنایع مکمل غذایی و دارویی کاربرد دارند.
۲. جلبکهای قرمز
جلبکهای قرمز بیشتر در آبهای شور و به ویژه در دریاهای گرم یافت میشوند. رنگ قرمز آنها به دلیل وجود فیکواریترین و فیکوسیانین است که نور آبی و سبز را جذب میکند و امکان رشد در عمق بیشتر آب را میدهد. برخی از آنها، مانند Nori، خوراکی هستند و در غذاهای آسیایی به خصوص سوشی کاربرد دارند.
آگار چیست؟
آگار یک ماده ژلدهنده طبیعی است که از جلبکهای قرمز دریایی استخراج میشود. این ماده عمدتاً از پلیساکاریدهایی مانند آگاروز و آگاروپکتین تشکیل شده و وقتی با آب گرم حل میشود و سپس سرد شود، به شکل ژل یا ژلاتین درمیآید.
۳. جلبکهای قهوهای
جلبکهای قهوهای عمدتاً در آبهای شور و مناطق ساحلی زندگی میکنند. رنگ قهوهای آنها به دلیل وجود فیکوکسنتین است که در کنار کلروفیل باعث جذب نور مناسب برای فتوسنتز در عمق آب میشود. این جلبکها اغلب بزرگ و چندمتری هستند و برخی از مشهورترین آنها مانند کلم دریایی (Kelp) در صنایع غذایی، مکملها و استخراج یدید و آلژینات کاربرد دارند.
۴. جلبکهای آبی-سبز (اسپیرولینا)
جلبکهای آبی-سبز در واقع باکتریهایی هستند که میتوانند فتوسنتز انجام دهند. آنها معمولاً در آب شیرین، آبهای راکد و گاهی خاکهای مرطوب رشد میکنند. یکی از معروفترین انواع خوراکی آنها اسپیرولینا (Spirulina) است که به شکل پودر یا قرص مصرف میشود و سرشار از پروتئین، ویتامینها و مواد معدنی است. جلبکهای آبی-سبز نقش مهمی در تثبیت نیتروژن و تولید اکسیژن در محیطهای آبی دارند.
جلبک اسپیرولینا چیست؟
اسپیرولینا نوعی جلبک مغذی است که به آن سوپرفود یا غذای کامل هم میگویند. این جلبک از گذشته در کشورهایی مثل مکزیک و آفریقا به عنوان غذا استفاده میشد و امروز در بسیاری از کشورها به شکل مکمل غذایی محبوبیت زیادی پیدا کرده است.
امروزه اسپیرولینا به صورت پودر، قرص یا کپسول عرضه میشود و میتوان آن را به اسموتی، سالاد، پاپکورن یا انواع اسنکها اضافه کرد. این جلبک طبیعی سرشار از پروتئین، ویتامینها و آنتیاکسیدانهاست و به تقویت بدن و افزایش انرژی کمک میکند.
خواص جلبک اسپیرولینا
همان طور که بالاتر هم اشاره کردیم ؛ این جلبک با داشتن پروتئین، ویتامینها و مواد معدنی میتواند نقش مؤثری در بهبود سلامت بدن داشته باشد. از قلب و روده گرفته تا کنترل وزن و دیابت، اسپیرولینا میتواند مکملی مفید برای رژیم غذایی سالم شما باشد. البته این ماده جایگزین کامل غذا نیست و بهتر است به عنوان بخشی از رژیم متنوع مصرف شود.
۱. حمایت از سلامت روده
اسپیرولینا میتواند با تغذیه باکتریهای مفید روده، سلامت دستگاه گوارش را بهبود دهد. تحقیقات اولیه نشان میدهند این جلبک ممکن است در حفظ تعادل میکروبی روده نقش داشته باشد، هرچند بررسیهای بیشتری لازم است.
۲. کمک به مدیریت کلسترول
مصرف منظم اسپیرولینا میتواند سطح کلسترول بد (LDL) را کاهش و کلسترول خوب (HDL) را افزایش دهد. برخی مطالعات نشان دادهاند که بعد از چند ماه مصرف، کاهش تریگلیسیرید و بهبود نسبت کلسترول در بدن مشاهده شده است.
۳. افزایش متابولیسم و کاهش وزن
اسپیرولینا میتواند به تقویت متابولیسم و کاهش چربی بدن کمک کند. تحقیقات نشان دادهاند که مصرف این جلبک در کاهش دور کمر و درصد چربی بدن تأثیر مثبت دارد و انرژی بیشتری برای فعالیتهای روزانه فراهم میکند.
۴. منبع آنتیاکسیدان قوی
این جلبک سرشار از آنتیاکسیدان است و میتواند رادیکالهای آزاد را خنثی کند. به همین دلیل ممکن است به کاهش التهاب و پیشگیری از بیماریهای مزمن مانند دیابت، بیماری قلبی و حتی برخی سرطانها کمک کند.
۵. کنترل فشار خون و کمخونی
اسپیرولینا میتواند فشار خون را به شکل طبیعی کاهش دهد و علائم کمخونی را بهبود بخشد. مصرف این جلبک به خصوص در افراد مسن، ممکن است سطح هموگلوبین را افزایش دهد.
۶. نقش احتمالی در پیشگیری از سرطان
برخی تحقیقات نشان میدهند که مصرف اسپیرولینا میتواند در کاهش اندازه تومورها و محافظت از بدن در برابر آسیبهای سلولی مؤثر باشد، هرچند برای تأیید کامل، مطالعات بیشتری لازم است.
۷. کنترل قند خون و تقویت عضلات
اسپیرولینا میتواند به تنظیم سطح قند خون در افراد دیابتی کمک کند و مصرف منظم آن ممکن است به افزایش استقامت و قدرت عضلانی و کاهش خستگی در ورزشکاران کمک کند.
۸. کاهش علائم آلرژی
این جلبک میتواند علائم آلرژی مانند عطسه، خارش و آبریزش بینی را کاهش دهد و به افراد حساس به گرده، حیوانات یا علفها کمک کند تا راحتتر زندگی کنند.
۹. بهبود سلامت قلب
اسپیرولینا با کاهش جذب کلسترول و افزایش تولید اکسید نیتریک، میتواند به شل شدن رگها و کاهش فشار خون کمک کرده و خطر بیماریهای قلبی را کاهش دهد.
۱۰. تقویت سیستم ایمنی
ویتامینهای موجود در اسپیرولینا مانند C، E و B6 باعث تقویت سیستم ایمنی بدن میشوند و مقاومت بدن در برابر بیماریها و عفونتها را بالا میبرند.
۱۱. سلامت دهان و دندان
به دلیل خاصیت ضدباکتریایی، اسپیرولینا میتواند از تجمع پلاک دندان جلوگیری کرده و سلامت لثه را بهبود دهد.
۱۲. حمایت از سلامت روان
وجود تریپتوفان در اسپیرولینا به تولید سروتونین کمک کرده و ممکن است در بهبود خلقوخو و کاهش اضطراب و افسردگی تأثیرگذار باشد.
نحوه مصرف پودر جلبک اسپیرولینا
برای اضافه کردن اسپیرولینا به رژیم غذایی، بهتر است این کار را به آرامی آغاز کنید. مصرف بیش از حد هر ماده غذایی میتواند عوارض داشته باشد، بنابراین توصیه میشود روزانه بیشتر از ۸ گرم (معادل دو قاشق چایخوری) استفاده نکنید.دمیتوانید پودر اسپیرولینا را به اسموتیها، سالاد، حمص یا حتی پاستا اضافه کنید. البته طعم طبیعی این جلبک کمی خاکی و شبیه به ماهی است و ممکن است برای همه خوشایند نباشد.
چه کسانی باید در مصرف اسپیرولینا احتیاط کنند؟
اگرچه اسپیرولینا فواید زیادی دارد، همه افراد نمیتوانند آن را بدون بررسی مصرف کنند. پیش از افزودن این مکمل به رژیم غذایی، بهتر است با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید. برخی گروهها باید از مصرف اسپیرولینا خودداری کنند یا با احتیاط عمل کنند:
- زنان باردار و شیرده: ممکن است مصرف اسپیرولینا برای جنین یا نوزاد مناسب نباشد.
- افراد با سیستم ایمنی ضعیف: کسانی که به بیماریهای خودایمنی مبتلا هستند یا داروهای خاص مصرف میکنند، باید دقت کنند.
- افراد با مشکلات خونی: مواد موجود در اسپیرولینا ممکن است بر وضعیت خون تأثیر بگذارد.
- افراد دارای حساسیت به غذاهای دریایی: مصرف اسپیرولینا میتواند واکنشهای آلرژیک ایجاد کند.
- افراد حساس به ید: اسپیرولینا ممکن است حاوی مقادیر بالای ید باشد و برای آنها مناسب نباشد.
- افراد مبتلا به فنیل کتونوری (PKU): این اختلال ژنتیکی باعث تجمع خطرناک اسید آمینه فنیل آلانین میشود و مصرف اسپیرولینا باید با احتیاط انجام شود.
تفاوت جلبک نوری با جلبک اسپیرولینا
جلبک نوری و جلبک اسپیرولینا هر دو از جلبکهای خوراکی محبوب هستند، اما در دستههای متفاوت قرار میگیرند؛ نوری از جلبکهای قرمز و اسپیرولینا از جلبکهای آبی-سبز است. جلبک نوری معمولاً در دریاهای شور و به صورت ورقهای خشک شده رشد میکند و در آشپزی آسیایی، بهویژه سوشی، استفاده میشود، در حالی که اسپیرولینا در آبهای شیرین کمعمق رشد میکند و به شکل پودر یا قرص مصرف میشود و سرشار از پروتئین، ویتامین و مواد معدنی است و بیشتر به عنوان مکمل غذایی و تقویتکننده سیستم ایمنی کاربرد دارد.
| ویژگی | جلبک نوری (Nori) | جلبک اسپیرولینا (Spirulina) |
|---|---|---|
| دستهبندی | جلبک قرمز (Rhodophyta) | جلبک آبی-سبز (Cyanobacteria) |
| رنگ | قرمز | سبز-آبی |
| محل رشد | دریاهای شور، عمدتاً مناطق ساحلی | آب شیرین و دریاچههای کمعمق |
| فرم مصرف | ورقهای خشک شده، مخصوص سوشی و غذا | پودر، قرص یا مکمل غذایی |
| مواد مغذی اصلی | فیبر، ویتامینها، مواد معدنی | پروتئین بالا، ویتامینها، مواد معدنی، آنتیاکسیدانها |
| کاربرد اصلی | خوراکی در آشپزی، مخصوصاً سوشی | مکمل غذایی، تقویت سیستم ایمنی، ورزشکاران و رژیمهای سالم |
۵. جلبکهای دیاتومهای
دیاتومهها جلبکهای تکسلولی هستند که دیواره سلولی آنها از سیلیکا ساخته شده و شبیه شیشه سخت است. آنها در آبهای شیرین و شور زندگی میکنند و یکی از مهمترین تولیدکنندگان اکسیژن در جهان به شمار میروند. دیاتومهها همچنین در صنایع تصفیه آب، فیلتراسیون و تولید پودرهای سیلیسی کاربرد دارند.
آیا خزه نوعی جلبک محسوب می شود؟
خیلیها اول که نگاه میکنند فکر میکنند جلبک و خزه شبیه هم هستند، ولی اینطور نیست! جلبکها و خزهها هر دو موجودات سبز رنگی هستند که توانایی فتوسنتز دارند و معمولاً در محیطهای مرطوب رشد میکنند. به همین دلیل، وقتی آنها را میبینیم، ممکن است شبیه هم به نظر برسند علاوه بر این هر دو میتوانند روی سنگ، خاک یا سطوح مرطوب زندگی کنند و نقش مهمی در اکوسیستمهای آبی و خاکی ایفا میکنند.
با این حال، تفاوتهای مهمی بین آنها وجود دارد. جلبکها بیشتر در آب رشد میکنند و ساختار سادهای دارند، یعنی ریشه، ساقه و برگ واقعی ندارند، در حالی که خزهها گیاهان غیرمزهری هستند که دارای بافتهای ابتدایی برگ و ساقه و ریشههای کوچک (ریزوئید) برای چسبیدن به زمین هستند. جلبکها میتوانند از تکسلولی تا چندمتری باشند، اما خزهها همیشه کوچک و محدود به چند سانتیمتر هستند و چرخه تولید مثل پیچیدهتری دارند.
| ویژگی | جلبک | خزه |
|---|---|---|
| محل رشد | عمدتاً آب (شیرین یا شور)، گاهی روی خاک یا سنگ | خاک، سنگ، تنه درخت و محیطهای مرطوب خشکی |
| ساختار بدنی | ساده، بدون ریشه، ساقه یا برگ واقعی | دارای بافت ابتدایی برگ و ساقه و ریزوئید برای چسبیدن |
| تولید مثل | جنسی و غیرجنسی، بعضاً تکسلولی | چرخه تولید مثل پیچیده، وابسته به رطوبت |
| اندازه | از تکسلولی تا چند متر | معمولاً کوچک، محدود به چند سانتیمتر |
| فتوسنتز | دارد | دارد |
